Baş dönmesi herkeste aynı anlama gelmez
Baş dönmesini doğru değerlendirebilmek için hissin mümkün olduğunca açık tarif edilmesi gerekir. Hastalar şu yakınmalardan birini veya birkaçını yaşayabilir:
- Dönme hissi: Kişinin kendisi ya da çevresi hareket ediyor veya dönüyormuş gibi olabilir. Bu durum sıklıkla denge sistemini ve iç kulağı ilgilendiren sorunlarla ilişkilidir.
- Bayılacak gibi olma: Göz kararması, boşluk hissi veya ayakta dururken fenalaşma görülebilir. Tansiyon düşmesi ve kalp-damar sorunları değerlendirilir.
- Dengesizlik: Özellikle yürürken savrulma, tutunma ihtiyacı veya düşme korkusu ön plandadır.
- Sersemlik: Başta hafiflik, dalgınlık ya da odaklanmakta güçlük gibi daha belirsiz bir his tarif edilebilir.
Bu gruplar kesin sınırlarla ayrılmaz. Özellikle ileri yaşlarda kişi yakınmasını tarif etmekte zorlanabilir ve farklı hisler aynı anda bulunabilir.
Yaşlılarda baş dönmesi neden daha karmaşık olabilir?
Denge; iç kulak, gözler, kaslar, eklemler, ayaklardan gelen duyu bilgileri ve beynin bu bilgileri işlemesi sayesinde korunur. Yaşla birlikte bu sistemlerin birden fazlasında değişiklik oluşabilir. Görme veya işitme azalması, kas gücü kaybı, eklem sorunları, sinir hasarı ve hareketsizlik birbirinin etkisini artırabilir.
Ayrıca yaşlı kişilerde birden fazla hastalığın ve ilacın bulunması yaygındır. Bu nedenle baş dönmesini yalnızca “yaşlanmanın doğal sonucu” olarak kabul etmek doğru değildir. Değerlendirilebilir ve bazıları düzeltilebilir nedenler bulunabilir. Yaşlı hastalarda ses ve denge sistemi hastalıkları sık görülmekle birlikte kalp-damar ve nörolojik nedenler de göz önünde bulundurulmalıdır.
İç kulak ve denge sistemiyle ilişkili nedenler
İyi huylu pozisyonel baş dönmesi
Benign paroksismal pozisyonel vertigo, kısa adıyla BPPV, yaşlılarda sık görülen dönme hissi nedenlerinden biridir. Genellikle yatakta dönerken, yataktan kalkarken, başı yukarı kaldırırken veya eğilirken başlayan kısa süreli ve belirgin dönme ataklarıyla kendini gösterir. Bulantı eşlik edebilir.
BPPV, iç kulaktaki küçük kalsiyum kristallerinin yer değiştirmesiyle ilişkilidir. Tanı, uygun pozisyon testleriyle değerlendirilir. Tedavide kullanılan yerleştirme manevralarının özellikle boyun, sırt veya damar hastalığı bulunan yaşlılarda sağlık çalışanı tarafından dikkatle uygulanması gerekir.
Yaşa bağlı denge sistemi kaybı
İç kulaktaki denge organlarının işlevi zamanla azalabilir. Bu durum çoğunlukla ani dönme nöbetinden çok uzun süren dengesizlik, yürürken güvensizlik ve özellikle karanlıkta veya engebeli zeminde zorlanma şeklinde hissedilir. Görme kaybı, kas zayıflığı ya da ayaklarda duyu azalması da varsa yakınmalar daha belirgin olabilir.
Diğer iç kulak hastalıkları
Vestibüler nörit gibi denge siniri hastalıkları saatler veya günler süren şiddetli dönme hissine yol açabilir. Ménière hastalığında ataklarla birlikte kulakta basınç, çınlama ve işitme değişikliği görülebilir. İki taraflı denge kaybında ise yürürken bulanık görme ve dengesizlik ön planda olabilir. Yeni başlayan işitme kaybının eşlik ettiği baş dönmesi gecikmeden değerlendirilmelidir.
Tansiyon ve kalp-damar sistemiyle ilişkili nedenler
Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi
Ortostatik hipotansiyon, yatarken veya otururken ayağa kalkıldığında kan basıncının düşmesidir. Göz kararması, güçsüzlük, bulanık görme, başta hafiflik veya bayılma hissi oluşturabilir. Yakınma genellikle oturunca ya da uzanınca azalır.
Yetersiz sıvı alımı, uzun süre yatakta kalma, sıcak ortam, bazı ilaçlar ve otonom sinir sistemini etkileyen hastalıklar bu tabloya katkıda bulunabilir. Yaşlılarda ortostatik hipotansiyon düşme ve yaralanma riskiyle ilişkili olduğundan önemsenmelidir.
Kalp ritmi ve dolaşım sorunları
Kalbin çok hızlı, çok yavaş veya düzensiz çalışması beyne giden kan akımını geçici olarak azaltabilir. Baş dönmesine çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bayılma eşlik ediyorsa kalp-damar sistemi açısından değerlendirme gerekir. Bu tür belirtiler yalnızca iç kulak hastalığına bağlanmamalıdır.
İlaçlar ve çoklu ilaç kullanımı
Bazı tansiyon ilaçları, sakinleştiriciler, uyku ilaçları, bazı depresyon ve nöbet ilaçları ile idrar söktürücüler baş dönmesi veya dengesizliğe katkıda bulunabilir. Birden fazla ilaç kullanılması, ilaçlar arasındaki etkileşim olasılığını da artırır. Yeni bir ilaç başlanması veya doz değişikliğinden sonra yakınmaların ortaya çıkması önemli bir ipucudur.
İlaçlar doktor önerisi olmadan kesilmemeli veya değiştirilmemelidir. Muayeneye giderken reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz ürünlerin, vitaminlerin ve bitkisel desteklerin güncel bir listesini götürmek yararlıdır.
Nörolojik ve genel sağlıkla ilgili nedenler
Beyincik veya beyin sapını etkileyen inme gibi nörolojik sorunlar baş dönmesi ve dengesizlik yapabilir. İnmede baş dönmesine sıklıkla konuşma bozukluğu, çift görme, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük, uyuşma ya da belirgin yürüme güçlüğü gibi başka bulgular eşlik eder. Ancak bazı durumlarda belirtiler daha sınırlı olabilir.
Parkinson hastalığı, çevresel sinir hasarı ve yürüme bozuklukları da dengeyi etkileyebilir. Kansızlık, kan şekeri düşüklüğü, tiroit sorunları, enfeksiyonlar, sıvı kaybı ve beslenme bozuklukları ise sersemlik veya güçsüzlük şeklinde hissedilebilir. Kaygı ve baş dönmesi birbirini artırabilir; ancak fiziksel nedenler değerlendirilmeden yakınmayı yalnızca strese bağlamak uygun değildir.
Birden fazla neden aynı anda bulunabilir
Yaşlı bir kişide hafif iç kulak işlev kaybı, görme azalması, kas güçsüzlüğü ve tansiyon düşmesi birlikte bulunabilir. Her biri tek başına sınırlı belirti oluştururken toplam etkileri belirgin dengesizlik ve düşme korkusuna yol açabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca kulağa değil; kullanılan ilaçlara, tansiyona, kalbe, sinir sistemine, görmeye ve yürüyüşe de odaklanabilir.
Muayene öncesinde hangi bilgiler not edilebilir?
- Yakınmanın ilk başladığı zaman ve atakların süresi
- Baş hareketi, yatakta dönme veya ayağa kalkmayla ilişkisi
- İşitme kaybı, çınlama, bulantı, baş ağrısı ya da çarpıntı bulunup bulunmadığı
- Son dönemde başlanan veya değiştirilen ilaçlar
- Düşme, bayılma veya baş çarpması yaşanıp yaşanmadığı
- Belirtilerin karanlıkta, kalabalıkta ya da yürürken artıp artmadığı
Baş dönmesi sırasında düşme olasılığı varsa kişi güvenli bir yere oturmalı veya uzanmalı; merdiven kullanma, araç sürme ve destek almadan yürüme gibi riskli etkinliklerden kaçınmalıdır.
Ne zaman tıbbi değerlendirme gerekir?
Yeni başlayan, tekrarlayan, günlük yaşamı etkileyen veya düşmeye yol açan baş dönmesi için hekim değerlendirmesi uygundur. Kulak burun boğaz muayenesi, tansiyon ölçümleri, nörolojik değerlendirme, işitme ve denge testleri ya da kalple ilgili incelemeler belirtilere göre planlanabilir.
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa acil tıbbi yardım alınmalıdır:
- Yüzde kayma, konuşma bozukluğu, çift görme, yeni güçsüzlük veya uyuşma
- Ani başlayan belirgin yürüme bozukluğu ya da destekle bile ayakta duramama
- Yeni ve çok şiddetli baş ağrısı
- Göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı, belirgin çarpıntı veya bayılma
- Ani işitme kaybı
- Durmayan kusma, bilinç bulanıklığı veya nöbet
- Düşme ya da baş yaralanmasından sonra başlayan baş dönmesi
Bu bilgiler genel hasta eğitimi içindir ve muayenenin yerini tutmaz. Baş dönmesinin nedenini belirlemek için belirtilerin bütünü ve kişinin genel sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
- Vertigo in the Elderly: A Systematic Literature Review
- Geriatric Vestibulopathy Assessment and Management
- Benign Paroxysmal Positional Vertigo in the Elderly: Current Insights
- Orthostatic Hypotension in Older People: Considerations, Diagnosis and Management
- Evaluation of the Dizzy and Unbalanced Patient
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; kişisel tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.